Oorlog. Hoe werkt dat eigenlijk?

Wie bedenkt dat er oorlog gevoerd moet worden – en wie voert die gedachte vervolgens uit?

Over het algemeen ben je in je dagelijks leven vooral bezig met je eigen leven. Met werk, gezin, gezondheid, relaties, zorgen, verlangens en de uitdagingen die op je pad komen. Je geeft daar op jouw eigen manier invulling aan.

Toch durf ik aan te nemen dat je niet dagelijks rondloopt met de gedachte dat je oorlog wilt voeren. Je staat waarschijnlijk niet op met het verlangen om iemand uit een ander land of gebied een kopje kleiner te maken.. Net als de meeste mensen wil je gewoon leven, je veilig voelen en betekenis geven aan je bestaan.

Hoe kan het dan toch gebeuren dat grote groepen mensen gehoor geven aan een oproep om oorlog te voeren? Een oorlog waarin mensen getraumatiseerd worden, gewond raken of sterven, huizen en leefgebieden worden vernietigd en uiteindelijk vrijwel iedereen schade ondervindt – ook degenen die de oorlog niet zelf hebben veroorzaakt.

Wie doet de oproep tot oorlog? Wie geeft daar gehoor aan? En waarom?

Van besluit naar uitvoering

Een oorlog begint meestal niet op het moment dat jij een ander op het slagveld ontmoet. Daar gaat vaak een proces aan vooraf, waarin leiders, machthebbers uit politieke,  economische of machtsbelangen een verhaal creëren over waarom strijd noodzakelijk zou zijn.

Er wordt een tegenstander aangewezen. Je wordt verteld dat die tegenstander een gevaar vormt, verkeerde bedoelingen heeft of gestopt moet worden.

Door herhaling, propaganda, groepsdruk en angst kan zo’n verhaal steeds geloofwaardiger worden. Je kunt gaan geloven dat er geen andere mogelijkheid meer is dan vechten. Dat onderhandelen zinloos is. Dat toegeven zwakheid betekent. Dat jouw veiligheid, vrijheid, cultuur of identiteit op het spel staat.

Op dat moment verandert een politieke beslissing in een opdracht aan jou en anderen. Jij wordt tegenover iemand anders geplaatst die, net als jij, verlangens, angsten, geliefden en behoefte aan veiligheid heeft. Maar wie is degene die er gehoor aan geeft?

Is het je weleens opgevallen dat de machthebber die een oorlog aankondigt vaak niet zelf naar het front gaat? Terwijl jij en anderen worden opgeroepen om te vechten, blijven de leiders die de beslissingen nemen buiten het directe gevaar. Zij reizen, spreken, onderhandelen en verschijnen voor camera’s, terwijl jij of iemand anders het risico loopt zijn leven, gezondheid, huis of toekomst te verliezen.

Dat roept een belangrijke vraag op:

Wie draagt eigenlijk de gevolgen van de beslissingen van machthebbers?

Macht en angst

Waarom ben je bereid iemand anders te bestrijden? Het antwoord heeft vaak te maken met macht. Macht kan worden gebruikt om jouw keuzes te beïnvloeden, gehoorzaamheid af te dwingen en je ervan te overtuigen dat een bepaalde handelwijze noodzakelijk is.

Angst is daarbij een krachtig middel. Angst voor verlies. Angst voor de ander. Angst om niet loyaal te zijn. Angst om als laf, verraderlijk of niet-vaderlandslievend te worden gezien.

Wanneer je bang bent, vernauwt je blik. Je denkt minder makkelijk in mogelijkheden en gaat sneller op zoek naar bescherming, duidelijkheid en een leider die zegt wat er moet gebeuren.

Ook verontwaardiging kan je in beweging brengen. Wanneer je ervan overtuigd raakt dat jouw land, familie, vrijheid of overtuiging wordt bedreigd, kan de bereidheid ontstaan om geweld te gebruiken. Dat wordt vervolgens vaak gepresenteerd als moed, plicht of liefde voor het vaderland.

Maar wat gebeurt er precies wanneer je zegt dat je “voor je land” vecht?

Wie bedoel je met “ons”? Wie heeft bepaald dat een andere groep jouw vijand is? En wie profiteert er uiteindelijk van de strijd?

Het is merkwaardig dat het ene land kan bepalen wat een ander land wel of niet mag doen, hoe mensen zich moeten organiseren of wat zij mogen geloven. Wanneer een land buiten de kaders treedt van wat een andere macht wenselijk vindt, kan dat leiden tot sancties, dreiging of zelfs oorlog.

Het mechanisme in jezelf

Het machtsvertoon vindt vaak plaats op hoog niveau, maar de gevolgen worden voelbaar in jouw dagelijks leven. Je kunt daarop reageren vanuit angst, boosheid of verontwaardiging. Daardoor kun je strijdvaardig worden en bereid raken om te vechten.

Die gevoelens zijn heel begrijpelijk . Angst en boosheid zijn heel menselijke reacties wanneer je je bedreigd voelt. De vraag is alleen wat je met die gevoelens doet.

Volg je automatisch de oproep om een vijand te bestrijden? Of onderzoek je eerst wat er in jezelf wordt geraakt?

Bijna iedereen draagt ervaringen mee die nog invloed hebben op de manier waarop hij of zij reageert. Dat kunnen persoonlijke trauma’s zijn, maar ook familiegeschiedenis, maatschappelijke gebeurtenissen en collectieve trauma’s.

De Tweede Wereldoorlog is daar een voorbeeld van. Ook al heb je die oorlog zelf niet meegemaakt, de sporen ervan kunnen nog steeds aanwezig zijn in je familie, je overtuigingen, je angsten en de manier waarop je naar de wereld kijkt.

Trauma kan ervoor zorgen dat oude pijn opnieuw wordt geactiveerd. Wanneer je je bedreigd voelt, reageert je lichaam niet altijd alleen op wat er op dat moment gebeurt. Soms reageert het ook op eerdere ervaringen van gevaar, verlies of machteloosheid.

Je kunt dan sneller vluchten, bevriezen of vechten. Een politieke boodschap die inspeelt op angst kan daardoor extra sterk bij je binnenkomen.

Dat betekent niet dat alle maatschappelijke problemen kunnen worden opgelost door alleen naar persoonlijke trauma’s te kijken. Macht, ongelijkheid, belangen en politieke keuzes spelen ook een belangrijke rol. Wel kun je jezelf afvragen welke invloed jouw eigen onverwerkte pijn heeft op de manier waarop je naar anderen kijkt en op de keuzes die je maakt.

Wat kun je zelf doen?

Als je niet automatisch wilt meegaan in angst en polarisatie, begint dat bij bewustwording. Je zou jezelf bijv. de volgende vragen kunnen stellen:

  • Welke boodschap wordt mij precies verteld?
  • Wie wordt aangewezen als vijand?
  • Welke emoties worden bij mij opgeroepen?
  • Reageer ik op wat er nu gebeurt, of wordt er ook oude pijn geraakt?
  • Welke belangen spelen er achter deze oproep?
  • Zijn er werkelijk geen andere mogelijkheden dan strijd?
  • Wat zou er gebeuren als we eerst zouden proberen te luisteren, te begrijpen en te onderhandelen?

Daarnaast kun je verantwoordelijkheid nemen voor je eigen reacties. Je kunt leren je angst te herkennen, informatie kritisch te onderzoeken en niet direct mee te gaan in vijandbeelden. Je kunt ruimte maken voor gesprek en proberen te begrijpen waar jouw gevoelens vandaan komen.

Misschien betekent dat ook dat je hulp zoekt bij trauma’s of ervaringen uit het verleden die je nog steeds beïnvloeden.

In plaats van je angst automatisch om te zetten in haat of geweld, kun je proberen te begrijpen waar die angst vandaan komt. In plaats van iemand die anders is direct als vijand te zien, kun je onderzoeken wat jullie gemeenschappelijk hebben.

En in plaats van je volledig te laten leiden door machthebbers, kun je nadenken over de wereld waaraan jij zelf wilt bijdragen.

Want waarom zou je vechten voor een systeem dat vooral verdeeldheid en slachtoffers oplevert, als je ook kunt bijdragen aan een samenleving waarin veiligheid, vrijheid, gelijkwaardigheid en menselijkheid centraal staan?

Het begint misschien met een eenvoudige, maar wezenlijke vraag:

En daarna: